Η Καθαρά Δευτέρα γιορτάζεται έντονα σε ολόκληρη την Ελλάδα, με έθιμα, υπαίθριες εκδηλώσεις, λαγάνα, σαρακοστιανά εδέσματα και το καθιερωμένο πέταγμα του χαρταετού. Για τους περισσότερους αποτελεί μια ημέρα χαράς και εξόδου στη φύση. Πόσοι όμως γνωρίζουν τι πραγματικά σημαίνει ο χαρακτηρισμός «Καθαρά» και ποιο είναι το βαθύτερο θεολογικό και λαογραφικό του υπόβαθρο;

Η θεολογική διάσταση: αρχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής

Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί το τέλος της Αποκριάς και την έναρξη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, της 40ήμερης νηστείας που οδηγεί στο Πάσχα. Στην εκκλησιαστική παράδοση της Εκκλησία της Ελλάδος, η ημέρα αυτή θεωρείται η απαρχή μιας περιόδου πνευματικής περισυλλογής, εγκράτειας και μετάνοιας.

Πρόκειται για κινητή εορτή, καθώς εξαρτάται από την ημερομηνία του Πάσχα. Τοποθετείται 48 ημέρες πριν από το Ορθόδοξο Πάσχα και πάντοτε ημέρα Δευτέρα, στο ξεκίνημα της 7ης εβδομάδας πριν από την Ανάσταση.

Ονομάστηκε «Καθαρά» διότι οι πιστοί καλούνται να «καθαριστούν» πνευματικά και σωματικά:

• Πνευματικά, μέσω της νηστείας, της προσευχής και της αυτοκριτικής.
• Σωματικά, μέσω της αποχής από ζωικά προϊόντα και της υιοθέτησης λιτής διατροφής.

Η νηστεία της Σαρακοστής διαρκεί 40 ημέρες, παραπέμποντας στις 40 ημέρες νηστείας του Χριστού στην έρημο, σύμφωνα με την ευαγγελική αφήγηση.

Η λαογραφική ερμηνεία: το «ξάρτυσμα» και η κάθαρση του σπιτιού

Πέρα από τη θρησκευτική της σημασία, η ονομασία συνδέεται και με πρακτικές λαϊκής παράδοσης. Σε πολλές περιοχές της χώρας – κυρίως σε νησιωτικές κοινότητες – τη συγκεκριμένη ημέρα πραγματοποιείται το λεγόμενο «ξάρτυσμα»: ο σχολαστικός καθαρισμός των μαγειρικών σκευών από τα λίπη των κρεάτων που καταναλώθηκαν κατά την Αποκριά.

Η πράξη αυτή δεν είναι απλώς υγιεινομική. Συμβολίζει τη μετάβαση από την αφθονία και τη γαστρονομική υπερβολή των Αποκριών σε μια περίοδο εγκράτειας. Σε άλλες περιοχές, οι οικογένειες «καθαρίζουν» το ψυγείο από κάθε μη νηστήσιμο τρόφιμο, το οποίο καταναλώνεται στο τραπέζι της Καθαράς Δευτέρας, ώστε από την επόμενη ημέρα να παραμείνουν αποκλειστικά νηστίσιμα προϊόντα μέχρι τη Μεγάλη Εβδομάδα.

Έθιμα σε όλη την Ελλάδα: από το Γαϊτανάκι στα Διονυσιακά δρώμενα

Η Καθαρά Δευτέρα συνδυάζει θρησκευτικά και διονυσιακά στοιχεία, αποτυπώνοντας τη διαχρονική σύνθεση χριστιανικής και προχριστιανικής παράδοσης.

Σε πολλές περιοχές της χώρας αναβιώνουν ιδιαίτερα έθιμα:

• Το Γαϊτανάκι, χορευτικό δρώμενο που έφεραν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία.
• Το Κάψιμο του Τζάρου στη Βόρεια Ελλάδα.
• Τα Αλευρομουτζουρώματα στο Γαλαξίδι.
• Του Κουτρούλη ο γάμος στη Μεθώνη.
• Διονυσιακά έθιμα με κουδούνια και προβιές ζώων, που συμβολίζουν τη γονιμότητα, την καλή σπορά και την ευημερία.

Το πέταγμα του χαρταετού, από την άλλη, έχει επικρατήσει ως πανελλήνιο σύμβολο της ημέρας. Η ανύψωση του χαρταετού στον ουρανό ερμηνεύεται συμβολικά ως προσπάθεια πνευματικής ανύψωσης και αποδέσμευσης από τα γήινα.

Μια ημέρα μετάβασης

Η Καθαρά Δευτέρα δεν είναι απλώς μια αργία με σαρακοστιανά τραπέζια και εκδρομές στη φύση. Είναι μια ημέρα μετάβασης: από τη χαρά και τη μεταμφίεση των Αποκριών στη σιωπή και την εσωτερική προετοιμασία για το Πάσχα.

Ίσως τελικά η λέξη «Καθαρά» να κρύβει περισσότερα από όσα φανταζόμαστε: δεν αφορά μόνο τη διατροφή ή την καθαριότητα της κουζίνας, αλλά μια συνολική επανεκκίνηση – πνευματική, κοινωνική και συμβολική.

____________________________________________________________________

Καθημερινή Ενημέρωση με Άποψη και Επίκεντρο τον Δημότη

Facebook:  IsthmosNews 

Facebook:  ΔΗμότης Της Κορινθίας 

Facebook: ΔΗμότης Της Κορινθίας - by IsthmosNews