Tο Montefalco, «το μπαλκόνι της Ούμπρια», και τη Νεμέα, τη γενέθλια γη του Αγιωργίτικου
Του Ντίνου Παπαντωνίου
Εύχομαι καλό μήνα και καλή επιτυχία στις Μεγάλες Μέρες της Νεμέας, που φέτος πραγματοποιούνται από τις 4 έως τις 6 Σεπτεμβρίου.
Διάλεξα σήμερα να γράψω για δύο ξεχωριστούς οινικούς τόπους, όπου η γη, το αμπέλι και το κρασί έχουν διαμορφώσει την ιστορία και την ταυτότητά τους: το Montefalco, «το μπαλκόνι της Ούμπρια», και τη Νεμέα, τη γενέθλια γη του Αγιωργίτικου.
Δύο τόποι με πολλά κοινά στοιχεία. Μικροί πληθυσμιακά, μεγάλοι όμως ως προς τη φήμη, την παραγωγή, το πολιτιστικό τους απόθεμα και τη σχέση των ανθρώπων τους με τη γη.
Montefalco – «Το μπαλκόνι της Ούμπρια»
Το Montefalco βρίσκεται στην επαρχία της Περούτζια, στην κεντρική Ούμπρια. Είναι χτισμένο σε λόφο, σε υψόμετρο περίπου 472 μέτρων, έχει έκταση 69,34 τετραγωνικά χιλιόμετρα και πληθυσμό περίπου 5.250 κατοίκους.
Αποκαλείται «La Ringhiera dell’Umbria» — «το μπαλκόνι της Ούμπρια» — επειδή από τον λόφο του η θέα απλώνεται στις κοιλάδες του Clitunno, του Topino και του Τίβερη.
Το ιστορικό κέντρο, τα μεσαιωνικά τείχη, οι εκκλησίες, οι πλατείες και οι αμπελώνες δημιουργούν μια ενιαία εικόνα τόπου. Η αρχιτεκτονική, η τέχνη, το κρασί, το ελαιόλαδο και η τοπική οικονομία δεν λειτουργούν χωριστά, αλλά ως ένα σύνολο.
Γι’ αυτό το Montefalco έχει ενταχθεί και στο δίκτυο των «Ομορφότερων Χωριών της Ιταλίας».
Ιδιαίτερη θέση κατέχει το Μουσειακό Συγκρότημα του Αγίου Φραγκίσκου, με τις τοιχογραφίες του Benozzo Gozzoli και έργα του Perugino. Στον ίδιο χώρο λειτουργεί από το 2024 και το Μουσείο του Sagrantino.
Το κρασί, επομένως, δεν παρουσιάζεται μόνο ως εμπορικό προϊόν. Εντάσσεται στην ιστορία, στη ζωγραφική, στη θρησκευτική παράδοση και στη συλλογική μνήμη του τόπου.
Οι αμπελώνες και το Sagrantino
Η οινική ζώνη του Montefalco δεν περιορίζεται στα διοικητικά όρια του δήμου. Περιλαμβάνει ολόκληρο το Montefalco και τμήματα των δήμων Bevagna, Castel Ritaldi, Giano dell’Umbria και Gualdo Cattaneo.
Για την παραγωγή του 2025 δηλώθηκαν περίπου 380 εκτάρια για το Montefalco Sagrantino DOCG και 510 εκτάρια για το Montefalco DOC. Συνολικά, περίπου 890 εκτάρια ή 8.900 ελληνικά στρέμματα αμπελώνων στις δύο βασικές ονομασίες.
Η έκταση αυτή είναι σαφώς μικρότερη από την αμπελουργική ζώνη της Νεμέας. Το Montefalco, όμως, έχει καταφέρει να οργανώσει γύρω από τον αμπελώνα του μια αναγνωρίσιμη ταυτότητα, μια διαδρομή κρασιού και ένα σταθερό πρόγραμμα εμπειριών και εκδηλώσεων.
Το Sagrantino είναι η αυτόχθονη ερυθρή ποικιλία που ταυτίστηκε με το Montefalco. Η παραδοσιακή ερμηνεία συνδέει το όνομά της με τη λέξη «sacramenti», δηλαδή τα μυστήρια της Εκκλησίας. Οι πρώτοι Φραγκισκανοί μοναχοί φέρεται να καλλιεργούσαν την ποικιλία και να χρησιμοποιούσαν το γλυκό κρασί της σε θρησκευτικές τελετές και εορτές.
Η αμπελοκαλλιέργεια στην περιοχή έχει ακόμη βαθύτερες ρίζες, που φτάνουν μέχρι τη ρωμαϊκή εποχή. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρεται σε εκλεκτό κρασί της περιοχής, παραγόμενο από την αρχαία ποικιλία Itriola. Δεν έχει αποδειχθεί, ωστόσο, ότι η ποικιλία αυτή ταυτίζεται με το σημερινό Sagrantino.
Οι πρώτες γραπτές μαρτυρίες για αμπελώνες στο Montefalco εμφανίζονται το 1088, ενώ η πρώτη σαφής αναφορά με το όνομα Sagrantino χρονολογείται στο 1549.
Η ονομασία αναγνωρίστηκε ως DOC το 1979 και ως DOCG το 1992. Το Montefalco Sagrantino παράγεται αποκλειστικά από την ομώνυμη ποικιλία και χαρακτηρίζεται από βαθύ χρώμα, μεγάλη δύναμη, έντονες τανίνες και δυνατότητα μακράς παλαίωσης.
Παράγεται σε δύο εκδοχές.
Το Secco είναι το ξηρό κρασί που έκανε διεθνώς γνωστό το Sagrantino ως ένα από τα ισχυρότερα και μακροβιότερα ερυθρά κρασιά της Ιταλίας.
Το Passito είναι η παλαιότερη, παραδοσιακή γλυκιά εκδοχή. Τα καλύτερα τσαμπιά επιλέγονται και τοποθετούνται σε ειδικά πλέγματα, όπου αποξηραίνονται φυσικά για τουλάχιστον δύο μήνες. Χάνουν μέρος του νερού τους και συγκεντρώνουν τα σάκχαρα και τα αρώματά τους.
Έτσι παράγεται ένα γλυκό και σύνθετο κρασί, το οποίο, χάρη στις ισχυρές τανίνες του Sagrantino, διατηρεί την ισορροπία του και δεν γίνεται υπερβολικά γλυκό.
Οι ιστοσελίδες του Montefalco
Νεμέα – Η γενέθλια γη του Αγιωργίτικου
Ο Δήμος Νεμέας έχει έκταση περίπου 204,7 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Σύμφωνα με την απογραφή του 2021, έχει 5.713 μόνιμους κατοίκους, ενώ η Δημοτική Κοινότητα Νεμέας έχει 3.505 κατοίκους.
Πληθυσμιακά, επομένως, οι δύο δήμοι βρίσκονται πολύ κοντά. Η Νεμέα, όμως, έχει μεγαλύτερη διοικητική έκταση και πολύ μεγαλύτερο αμπελώνα.
Η αμπελουργική ζώνη της Νεμέας περιλαμβάνει περίπου 32.000 στρέμματα αμπελώνων. Από αυτά, τα 25.000 στρέμματα, περίπου το 80%, είναι φυτεμένα με Αγιωργίτικο.
Όπως και στο Montefalco, η οινική ζώνη δεν ταυτίζεται με τα όρια του δήμου. Η ζώνη ΠΟΠ Νεμέα περιλαμβάνει 17 κοινότητες και χωριά της Κορινθίας και της Αργολίδας.
Οι μεγάλες υψομετρικές διαφορές δημιουργούν διαφορετικά μικροκλίματα. Η ζώνη ξεκινά από χαμηλά υψόμετρα και φτάνει περίπου μέχρι τα 1.000 μέτρα.
Το Αγιωργίτικο, επομένως, δεν δίνει παντού το ίδιο κρασί. Άλλον χαρακτήρα αποκτά στις θερμότερες περιοχές και άλλον στις πιο ορεινές και δροσερές ζώνες.
Αυτή η διαφορετικότητα είναι ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα της Νεμέας.
Το Αγιωργίτικο και η ιστορία του τόπου
Το Αγιωργίτικο πήρε το όνομά του από τον Άγιο Γεώργιο, όπως ονομαζόταν παλαιότερα η σημερινή πόλη της Νεμέας. Η ποικιλία είναι γνωστή και ως «Μαύρο Νεμέας», ενώ στη νεότερη αφήγηση συναντάται και ως «Αίμα του Ηρακλή».
Υπάρχουν γραπτές αναφορές για την καλλιέργειά του ήδη από τον 16ο αιώνα. Η ζώνη αναγνωρίστηκε ως ονομασία προέλευσης το 1971 και το κρασί ΠΟΠ Νεμέα παράγεται από 100% Αγιωργίτικο.
Πρόκειται για μια χαρισματική και ευέλικτη ποικιλία. Μπορεί να δώσει φρέσκα, αρωματικά και φρουτώδη ερυθρά κρασιά, αλλά και πιο δομημένα κρασιά, με πολυπλοκότητα και δυνατότητα παλαίωσης.
Η Νεμέα, όμως, δεν είναι μόνο ένας μεγάλος αμπελώνας.
Ο Ηρακλής και το λιοντάρι της Νεμέας, ο Ναός του Νέμειου Διός, το αρχαίο στάδιο, τα Νέμεα, το Αρχαιολογικό Μουσείο, τα Αηδόνια, οι Κλεωνές, ο αρχαίος Φλιούντας και ο Φλιάσιος οίνος δημιουργούν ένα ιστορικό και μυθολογικό απόθεμα που λίγοι οινικοί τόποι διαθέτουν.
Αυτό είναι ένα τεράστιο πολιτιστικό κεφάλαιο. Το ζητούμενο είναι το κρασί, η αρχαιολογία, το τοπίο και η σύγχρονη ζωή της Νεμέας να μη λειτουργούν ως ξεχωριστά και ασύνδετα κομμάτια.
Οι ιστοσελίδες της Νεμέας
Δύο διαφορετικές οργανώσεις του τόπου
Στο Montefalco λειτουργεί ένα οργανωμένο δίκτυο: ο Δήμος, το Consorzio Tutela Vini Montefalco, η Strada del Sagrantino, το Μουσείο του Sagrantino και η συμμετοχή στις «Πόλεις του Κρασιού» και στις «Πόλεις του Ελαιολάδου».
Η Strada del Sagrantino δεν είναι απλώς ένας δρόμος με οινοποιεία. Συνδέει πέντε δήμους, αμπελώνες, ελαιοτριβεία, εστιατόρια, καταλύματα, μνημεία, πεζοπορικές διαδρομές και εκδηλώσεις.
Το σημαντικότερο είναι ότι όλα αυτά παρουσιάζονται κάτω από μια κοινή ταυτότητα. Ο επισκέπτης δεν αγοράζει μόνο ένα μπουκάλι κρασί. Γνωρίζει έναν τόπο, την ιστορία και τους ανθρώπους του.
Και στη Νεμέα έχουν γίνει σημαντικά βήματα.
Το Nemea Wine Land παρουσιάζει τον αμπελώνα, τα οινοποιεία, το Αγιωργίτικο, το terroir, τα αξιοθέατα και τη γαστρονομία. Οι Μεγάλες Μέρες της Νεμέας αποτελούν τη σημαντικότερη εξωστρεφή διοργάνωση του τόπου.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η πρωτοβουλία NEMEA LIONS, η οποία επιδιώκει υψηλότερη ποιότητα, προστασία του περιβάλλοντος, φροντίδα του εδάφους και μεγαλύτερη υπεραξία για τους παραγωγούς.
Δεν λείπουν, επομένως, οι αξιόλογες προσπάθειες. Αυτό που χρειάζεται είναι μεγαλύτερη συνέχεια, ουσιαστικότερη συνεργασία και μια ενιαία αφήγηση για ολόκληρο τον τόπο.
Μια συνεργασία Montefalco–Νεμέας
Το Montefalco και η Νεμέα έχουν σχεδόν τον ίδιο πληθυσμό. Διαθέτουν από μία εμβληματική ερυθρή ποικιλία, το Sagrantino και το Αγιωργίτικο, ιστορικούς αμπελώνες και ισχυρή σχέση με τη θρησκευτική και πολιτιστική παράδοση.
Το Montefalco έχει μικρότερο αμπελώνα, αλλά πιο οργανωμένη και συμπυκνωμένη παρουσίαση της ταυτότητάς του.
Η Νεμέα έχει πολύ μεγαλύτερο αμπελώνα και ένα μοναδικό πλεονέκτημα: μπορεί να ενώσει το κρασί με τον Ηρακλή, το λιοντάρι της Νεμέας, τον Ναό του Δία, το αρχαίο στάδιο, τα Νέμεα και τον Φλιάσιο οίνο.
Η Νεμέα δεν στερείται υλικού. Το αντίθετο. Διαθέτει περισσότερο υλικό από όσο έχει μέχρι σήμερα καταφέρει να ενώσει σε μια κοινή ιστορία.
Θα μπορούσε, λοιπόν, να ξεκινήσει μια θεσμική συνεργασία ανάμεσα στους δύο δήμους, με τη συμμετοχή των οργανώσεων των οινοποιών, των παραγωγών, των πολιτιστικών φορέων και των πανεπιστημίων.
Μια συνεργασία που θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
- μια κοινή ευρωπαϊκή διαδρομή Sagrantino–Αγιωργίτικου,
- ανταλλαγές παραγωγών, οινολόγων, νέων αγροτών και σπουδαστών,
- ετήσιες συναντήσεις εναλλάξ στο Montefalco και στη Νεμέα,
- κοινό ψηφιακό χάρτη αμπελώνων, οινοποιείων, μνημείων και χωριών,
- συνεργασία για την προστασία του αμπελουργικού τοπίου,
- κοινές ευρωπαϊκές προτάσεις για τον οινοτουρισμό, την πολιτιστική κληρονομιά και τη βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη,
- τη δημιουργία στη Νεμέα ενός σύγχρονου κέντρου ερμηνείας του αμπελώνα, του κρασιού και του πολιτιστικού τοπίου.
Το μέλλον ενός οινικού τόπου δεν εξαρτάται μόνο από το πόσα μπουκάλια παράγει. Εξαρτάται από το αν μπορεί να προστατεύσει τη γη του, να κρατήσει τους ανθρώπους του, να δώσει αξία στην παραγωγή και να μετατρέψει την ιστορία του σε ζωντανή εμπειρία.
Το Montefalco δείχνει πώς ένας μικρός δήμος μπορεί να οργανώσει γύρω από μία ποικιλία μια ολόκληρη πολιτιστική και τοπική οικονομία.
Η Νεμέα έχει τον αμπελώνα, το Αγιωργίτικο, την ιστορία, τον μύθο, τα μνημεία και τους ανθρώπους της.
Δεν χρειάζεται να γίνει Montefalco.
Χρειάζεται να γίνει περισσότερο Νεμέα.
Γιατί το όνομα ΝΕΜΕΑ — NEMEA διαβάζεται σε όλες τις γλώσσες.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
IsthmosNews.gr | Καθημερινή ενημέρωση με άποψη και επίκεντρο τον δημότη
