«Για τα πανηγύρια… Vol. 2»: Δημοτικά, λαϊκοδημοτικά, δημοτικοφανή και η έννοια της «αυθεντικότητας»
Παρέμβαση του Θάνου Κώτση, Λαογράφου και Υπ. Διδάκτορα Λαογραφίας-Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Η συζήτηση γύρω από το δημοτικό τραγούδι επιστρέφει συχνά στον δημόσιο λόγο μέσα από το δίπολο «γνησιότητα και αλλοίωση». Όμως, όπως επισημαίνει ο Θάνος Κώτσης, Λαογράφος και Υπ. Διδάκτορας Λαογραφίας-Ανθρωπολογίας στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, οι συγκεκριμένοι όροι είναι προβληματικοί όταν χρησιμοποιούνται ως απόλυτες και στατικές κατηγορίες.
Στη νέα του παρέμβαση, με τίτλο «Για τα πανηγύρια… Vol. 2», ο Θάνος Κώτσης επιχειρεί να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση για το τι ορίζουμε ως δημοτικό τραγούδι, πώς δημιουργείται, πώς μεταδίδεται και, κυρίως, πώς μετασχηματίζεται μέσα στον χρόνο.
Από τη «δημώδη ποίηση» στην «εθνική μουσική»
Η λαογραφία και η μουσικολογία, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, επιχείρησαν να ταξινομήσουν το δημοτικό τραγούδι, θέτοντας χαρακτηριστικά όπως η συλλογικότητα, η ανωνυμία και η αυθόρμητη δημιουργία.
Ωστόσο, αυτές οι κατηγορίες δεν ήταν ποτέ απόλυτες. Η ίδια η ιστορική εξέλιξη δείχνει ότι υπήρχαν δημιουργοί, επώνυμα τραγούδια, επαγγελματίες ή ημιεπαγγελματίες μουσικοί και διαφορετικές μορφές διάδοσης.
Ο Κώτσης αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στον ρόλο των μουσικών κατά την οθωμανική περίοδο, αλλά και στην καθοριστική συμβολή τους στη διαμόρφωση του δημοτικού ρεπερτορίου. Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει το παράδειγμα της Ηπείρου και της αυλής του Αλή Πασά, όπου δραστηριοποιήθηκαν σημαντικοί μουσικοί, ενώ η επί πληρωμή δημιουργία τραγουδιών για οπλαρχηγούς και προκρίτους καταδεικνύει ότι η δημιουργία δεν ήταν πάντοτε ούτε ανώνυμη ούτε αυθόρμητη.
Παράδοση ή διαρκής μετασχηματισμός;
Ένα από τα βασικά ερωτήματα της παρέμβασης αφορά το κατά πόσο μπορούμε σήμερα να μιλάμε για «αυθεντικό» και «αλλοιωμένο» δημοτικό τραγούδι.
Ο λαϊκός πολιτισμός, υποστηρίζει ο Θάνος Κώτσης, δεν είναι ένα στατικό μουσείο του παρελθόντος. Είναι ο πολιτισμός της καθημερινότητας και, ως τέτοιος, μεταβάλλεται μαζί με τις κοινωνικές συνθήκες.
Αυτό δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα: Μπορεί ένα τραγούδι που δημιουργήθηκε μεταπολεμικά να αντιμετωπίζεται με τα ίδια κριτήρια με ένα τραγούδι που δημιουργείται σήμερα για το YouTube, τις πίστες και τα θερινά πανηγύρια;
Και ακόμη: Πώς μπορεί να οριστεί η «ανωνυμία» ή η «επωνυμία» της δημιουργίας σε διαφορετικές κοινωνικές και μουσικές συνθήκες, όπως αυτές που συναντώνται στον νησιωτικό χώρο ή στην ηπειρωτική Ελλάδα;
Τα πανηγύρια του σήμερα και η «αυθεντικότητα»
Ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της παρέμβασης βρίσκεται στο ερώτημα που αφορά τα σύγχρονα πανηγύρια.
Είναι άραγε πιο «αυθεντικό» ένα πανηγύρι με ηλεκτρικά όργανα, σύγχρονα τραγούδια και διαφορετικές μορφές διασκέδασης ή μια οργανωμένη «έθνικ» γιορτή που αναπαριστά μια εξιδανικευμένη εικόνα του παρελθόντος με φουστανέλες και προκαθορισμένη αισθητική;
Το ερώτημα δεν είναι μόνο μουσικό. Είναι πρωτίστως κοινωνικό και πολιτισμικό.
Η παράδοση, άλλωστε, δεν παύει να υπάρχει επειδή αλλάζει. Αντίθετα, η ίδια η αναπαραγωγή της μέσα σε νέες κοινωνικές συνθήκες αποτελεί μέρος της ιστορικής της διαδρομής.
Δεν κάνουν τα όργανα τη μουσική
Στο υστερόγραφο της παρέμβασής του, ο Θάνος Κώτσης θέτει και το ζήτημα των μουσικών οργάνων.
Η είσοδος δυτικών οργάνων, όπως το κλαρίνο, στη δημοτική μουσική δεν εξαφάνισε την τοπικότητα. Αυτό που έχει σημασία, όπως επισημαίνει, είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα όργανο προσαρμόζεται στο τοπικό ηχόχρωμα και εντάσσεται στις υπάρχουσες μουσικές πρακτικές.
Το ίδιο ερώτημα τίθεται σήμερα και για τον ηλεκτρικό ή ηλεκτρονικό ήχο.
Μήπως, τελικά, το ζήτημα δεν είναι τόσο το όργανο ή η τεχνολογία, αλλά η αισθητική μέσα στην οποία εντάσσονται;
Και μήπως η αισθητική είναι αυτή που διαμορφώνει, ανανεώνει και τελικά συγκροτεί τα ήθη, τα ύφη και τα μουσικά «χρώματα» κάθε εποχής;
«Μήπως όλα είναι ζήτημα αισθητικής;»
Η παρέμβαση του Θάνου Κώτση δεν επιχειρεί να δώσει εύκολες απαντήσεις. Αντίθετα, θέτει ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε σήμερα το δημοτικό τραγούδι και την παράδοση.
Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο ζητούμενο δεν είναι να αποφασίσουμε ποιο τραγούδι είναι «γνήσιο» και ποιο «αλλοιωμένο», αλλά να κατανοήσουμε πώς κάθε κοινωνία δημιουργεί, αναπαράγει και επανανοηματοδοτεί τον πολιτισμό της.
Όπως χαρακτηριστικά αναρωτιέται ο ίδιος:
Μήπως η αισθητική είναι η ταυτότητα που χτίζει ήθη, ύφη και χρώματα; Και αυτή, όμως, δεν συγκροτείται και επικαιροποιείται ανάλογα με τα κοινωνικοπολιτισμικά συμφραζόμενα κάθε εποχής;
Η συζήτηση παραμένει ανοιχτή.
Στη φωτογραφία: Πασχαλιά στο Γηρομέρι Φιλιατών Θεσπρωτίας, το 1960. Φωτογραφία Σπύρου Μελετζή.
———————————————————————————
Καθημερινή Ενημέρωση με Άποψη και Επίκεντρο τον Δημότη
🔹ΔΗμότης Της Κορινθίας - by IsthmosNews
